Saç Mantarı Nasıl Tedavi Edilir?
Saç mantarı tinea capitis dermatofit enfeksiyonu saçlı deri-saç şaftı fungal enfeksiyon Trichophyton-Microsporum türleri çocuklarda yaygın yetişkinde nadir zootofilik hayvan köpek-kedi-sığır-antropofilik insan-jeofilik toprak kaynak, epidemiyoloji prevalans çocuk üç ila on dört yaş yüzde bir ila sekiz gelişmekte ülke Türkiye-Afrika-Asya-Latin Amerika kalabalık-hijyen düşük, yaş dağılımı okul öncesi-ilkokul çağı yüksek ergenlik-yetişkin nadir sebum anti-fungal yağ asitleri puberte hormon koruyucu, cinsiyet erkek kız eşit ergenlik öncesi puberte sonrası kadın daha sık uzun saç-kozmetik ürün maruziyet, risk faktörleri yakın temas aile üye-akran kalabalık okul-kreş paylaşımlı eşya tarak-şapka-yastık, hayvancılık evcil hayvan-çiftlik temas köpek-kedi-sığır-at zootofilik tür Microsporum canis köpek-kedi, hijyen yetersiz yıkama sıklığı düşük saç temizliği ihmal, immün yetmezlik HIV-diyabet-immünosüpresif ilaç kortikosteroid-kemoterapi kronik hastalık, travma saç dibi sıyrık-kesik fungal giriş kolaylaştırma ve coğrafi bölge kırsal alan hijyen düşük hayvan temas tropikal-subtropikal nem yüksek fungal üreme ideal mevcuttur. Etken türler Trichophyton tonsurans Amerika-Türkiye en sık antropofilik gri yama tip saç kırılması siyah nokta, Trichophyton violaceum Orta Doğu-Afrika-Hindistan antropofilik siyah nokta tip şiddetli inflamasyon, Microsporum canis zootofilik köpek-kedi dünya yaygın gri yama parlak yeşil floresans Wood lambası altında, Microsporum audouinii antropofilik Batı Afrika-Avrupa tarihi gri yama tip, Trichophyton verrucosum zootofilik sığır kırsal alan kerion apse benzeri şiddetli inflamasyon, Trichophyton mentagrophytes zoofilik-jeofilik tavşan-kemirgen kerion eğilimli ve patogenez bulaşım direkt temas enfekte kişi-hayvan spor-hif transfer dolaylı temas kontamine eşya tarak-şapka-yastık spor uzun süre canlı ay-yıl, penetrasyon spor saç şaft-folikül yapışma germinasyon hif saç korteksine invazyon keratin sindirim keratinaz-proteaz enzim, yayılım endotrix hif saç içinde Trichophyton tonsurans-violaceum saç şaft içi spor birikimi kırılma siyah nokta, ektotrix hif saç yüzeyi Microsporum canis-audouinii saç dışında spor kılıf oluşturma, kerion tip aşırı immün yanıt delayed type hypersensitivity şiddetli inflamasyon apse benzeri lezyon Trichophyton verrucosum-mentagrophytes zootofilik türlerde sık ve immün yanıt T hücre aracılı gecikmiş hipersensitivite fungal antijen tanıma inflamasyon başlatma kerion formasyonu kronik taşıyıcılık hafif-asemptomatik enfeksiyon devam eradikasyon zorluğu mevcuttur. Klinik formlar gri yama gray patch tip en yaygın iyi sınırlı yuvarlak skuamlı yama saçlı deride bir ila birkaç lezyon çap iki ila altı santimetre, saç kırılması saç dibi yakın üç ila beş milimetre kısa siyah nokta black dot görünüm, minimal inflamasyon hafif kızarıklık-kaşıntı ağrı yok, posterior servikal-oksipital lenf nodu büyümesi hassas palpabl reaktif lenfadenopati, siyah nokta black dot tip Trichophyton tonsurans-violaceum saç kırılması deri seviyesinde siyah nokta folliküler açıklık görünür, yamalı saç kaybı alopesik alanlar skar bırakmayan geçici saç dökülme, skuam pullanma kepek benzeri ancak asimetrik lokalize genel kepek diffüz simetrik, kerion tip şiddetli inflamatuar reaktif immün yanıt zootofilik türlere genelde, kabarık yumuşak nodül-plak boggy swelling on ila onbeş santimetre iltihaplı ödem, pürülan drenaj apse benzeri pü akıntısı basınçla artışı folikülit multiple folikül tutulum, ağrı-hassasiyet dokunma ağrılı şişlik hassas, saç kaybı yaygın spontan saç dökülme kolay epilasyon çekme, lenf nodu büyümesi belirgin hassas servikal-oksipital ateş-malezi sistemik semptomlar, skar riski kalıcı alopesi yüksek geç tedavi fibrozis folikül harabiyeti id reaction otoimmün reaktivite uzak deri döküntüsü papüloveziküler ürtikeryal el-gövde steril immün reaksiyon ve diffüz püstüler tip nadir yaygın pustüller saçlı deri şiddetli iltihap bakteriyel enfeksiyon ayırımı zor kültür gerekli mevcuttur. Tanı yöntemleri klinik muayene tipik görünüm saçlı deri yuvarlak skuamlı yama saç kırılması black dot-gray patch kerion kabarık pürülan lezyon, lenf nodu palpasyon posterior servikal-oksipital hassas büyümüş reaktif, Wood lambası UV ışık üçyüzaltmışbeş nm dalga boyu Microsporum canis-audouinii parlak yeşil-yeşilimsi sarı floresans porfirin metaboliti fungal, Trichophyton tonsurans-violaceum floresans yok sınırlı kullanım yüzde elli türlerde pozitif, direkt mikroskopi KOH potasyum hidroksit preparasyon saç örneği on ila yirmy tel kök dahil-skuam KOH yüzde on ila yirty solüsyon keratin eritme mikroskop x dörtyüz hif-spor görüntü endotrix-ektotrix ayırım, avantaj hızlı sonuç on ila yirty dakika düşük maliyet basit teknik, dezavantaj deneyim gerekli yanlış negatif yüzde beş ila on tür tanımlanamaz, fungal kültür Sabouraud dekstroz agar SDA standart besiyeri yirmiyedi derece iki ila dört hafta koloni büyümesi, makroskopik inceleme koloni renk-tekstür-büyüme hızı beyaz-krem-sarı-mor pamuksu-granüler, mikroskopik inceleme laktofenol pamuk mavisi boyama makrokonidium-mikrokonidium morfoloji tür tanımı Trichophyton cigar-pencil shaped makrokonidium Microsporum spindle shaped, PCR moleküler yöntem hızlı tür tanımı iki ila beş gün gün yüksek sensitivite-spesifite pahalı rutin değil araştırma-zor vakalar ve dermoskopi trikoskopi non-invaziv büyütme x on-yüzelli corkscrew-zigzag saç komma-örgü saçları virgule-code-bar gibi kırık saçlar erken tanı destekleyici mevcuttur. Ayırıcı tanı alopesi areata otoimmün yuvarlak kellik saç kaybı tam pürüzsüz parlak deri exclamation mark saçları kenar kısa kırık inflamasyon yok, psoriazis saçlı deri kalın sedef pullar simetrik gümüşi beyaz dirsek-diz plakları eşlik tırnak çukurcuk-oil drop, seboreik dermatit kepek diffüz yağlı sarımsı skuam eritematöz deri yüz-kulak arkası-göğüs eşlik, pitriyazis amiantasea asbest benzeri yapışık pullar saç etrafında sarma inflamasyon minimal seboreik dermatit-psoriazis eşlik, bak teriyel folikülit pustül saç folikülü çevresinde ağrı-kızarıklık Staphylococcus aureus Gram boyama-kültür bakteri, kerion-abse ayırım bakteriyel apse daha akut ağrılı pürülan drenaj yüksek ateş kültür bakteriyel kerion fungal enfeksiyon immün reaksiyon, trikotillomani saç çekme davranış bozukluğu düzensiz saç kaybı değişken uzunluk davranışsal öykü stres-OCD ilişkili ve lupus eritematozus diskoid DLE skar alopesi kalıcı atrofi plaklar pigmentasyon değişikliği biyopsi lenfosit infiltrasyonu mevcuttur. Tedavi topikal ajanlar yetersiz saç şaftı penetrasyon yok monoterapi etkisiz sistemik tedavi zorunlu yardımcı kullanım, antifungal şampuan ketokonazol yüzde iki-selenium sulfür yüzde iki haftada iki ila üç kez beş ila on dakika saçlı deri masaj durulama, fayda spor yayılımı azaltma çevre bulaşma önleme tedavi hızlandırma yardımcı rol, kullanım tedavi boyunca altı ila sekiz hafta aile üyeleri profilaktik taşıyıcı eliminasyon, topikal antifungal krem etkisiz saç folikül-şaft ulaşamaz monoterapi önerilmez, sistemik oral antifungal birinci hat griseofulvin en eski-güvenli-etkili FDA onay çocuk mikroskobik on ila yirtybeş mg kg gün makroskobik beş ila onbeş mg kg dozaj farklı, süre altı ila on iki hafta tedavi devam klinik düzelme iki hafta sonra negatif kültür doğrulama, alım yağlı yemekle birlikte süt-yoğurt absorbsiyon artışı, yan etkiler gastrointestinal bulantı-karın ağrısı-ishal yüzde on fotosensitivite güneş hassasiyeti SPF kullanımı, baş ağrısı-yorgunluk nadir, terbinafin ikinci hat Lamisil keratinofilik yüksek konsantrasyon saç-tırnak etkin, dozaj ağırlığa göre on ila yirty kg altmış ikibuçuk mg gün yirty ila kırk kg yüzde yirtybeş mg kırk kg üzeri iki yüz elli mg, süre dört ila altı hafta griseofulvin daha kısa tür bağımlı Trichophyton etkili Microsporum az etkili, avantaj kısa tedavi dört hafta uyum iyi, yan etkiler gastrointestinal nadir karaciğer enzim yükselmesi ALT-AST izlem iki ay kontrol tat bozukluğu geçici, itrakonazol alternatif geniş spektrum kapsül-oral solüsyon üç ila beş mg kg gün pulse terapi bir hafta tedavi üç hafta ara üç döngü, flukonazol üçüncü hat altı mg kg gün sekiz ila on iki hafta geniş spektrum Candida eşlik kullanışlı, kerion tedavisi oral kortikosteroid prednizon-prednizolon birimiligram kg gün iki ila dört hafta anti-inflamatuar ödöm-ağrı azaltma skar önleme, endikasyon kerion şiddetli inflamasyon apse benzeri erken başlangıç ilk hafta fibrozis önleme, yan etkiler kısa süre minimal immün baskılama-iştah artışı-mood değişikliği, antibiyotik gerekirse sekonder bakteriyel enfeksiyon süperenfeksiyon pürülan drenaj-ateş-lökositoz Staphylococcus-Streptococcus kültür yönlendir ve tedavi süresi klinik iyileşme dört ila altı hafta görsel düzelme mikrobiyolojik kür negatif kültür iki ardışık test iki hafta ara, uzatma gerekirse direnç-yetersiz yanıt-kerion on ila on iki hafta, takip iki hafta ara klinik değerlendirme saç büyümesi-skuam azalması-inflamasyon düzelmesi dört ila altı hafta kültür kontrol negatif tedavi kesme, komplikasyon az yan etki iyi tolere edilir izlem gerekli karaciğer-hematolojik mevcuttur. Komplikasyon ve önleme skar alogesisi kalıcı saç kaybı folikül fibrozis harabiyeti kerion geç tedavi yüksek risk, önleme erken tanı-tedavi kerion kortikosteroid hemen fibrozis önleme, bakteriyel süperenfeksiyon sekonder Staphylococcus-Streptococcus enfeksiyonu pürülan artış-ateş, yönetim antibiyotik flukloksasilin-sefaleksin kültür yönlendir, id reaction sterile dermatofitid hipersensitivite reaksiyonu uzak döküntü el-gövde papüloveziküler, tedavi antihistamin-topikal kortikosteroid oral antifungal devam, rekürens tedavi sonrası yeniden enfeksiyon yüzde beş ila on yetersiz tedavi-reenfeksiyon çevre kaynak, önleme tedavi süresi tam altı ila on iki hafta kültür negatif doğrula aile tarama-tedavi çevre dekontaminasyon, kronik taşıyıcılık asemptomatik enfeksiyon devam bulaş kaynağı aile üye tarama-tedavi elimine ve yayılma önleme kontamine eşya tarak-fırça-şapka-yastık kılıfı atma-dezenfekte sıcak su altmış derece-antifungal solüsyon, ev temizliği vakum-deterjan yüzey temizliği spor eliminasyon, aile tarama asemptomatik üye Wood lambası-KOH-kültür tedavi enfekte tüm aile eş zamanlı, hayvan muayenesi evcil hayvan veteriner kontrol zootofilik kaynak tedavi-izolasyon bulaş önleme, okul-kreş bilgilendirme idare-aile yakın temas azaltma paylaşım eşya yasak tedavi süresince devam okul kesilme gereksiz bulaş düşük tedavi başladıktan sonra mevcuttur. Özel durumlar kerion yönetimi acil tedavi oral antifungal artı kortikosteroid ilk hafta kritik erken başlangıç skar önleme, insiyon-drenaj gereksiz genelde spontan drenaj kültür-duyarlılık test materyal, antibiyotik endikasyon sekonder bakteriyel enfeksiyon belirtileri ateş-pürülan artış-ağrı kültür pozitif, takip yakın iki ila üç gün kontrol yanıt değerlendirme bir hafta iyileşme başlamalı, immün yetmezlik HIV-immünosüpresif tedavi-diyabet uzun tedavi on iki ila on altı hafta yüksek doz relaps riski takip sık, direnç vakaları tedavi başarısızlığı altı hafta yanıtsız kültür pozitif devam, neden uyumsuzluk ilaç düzenli almama dirençli tür nadir Trichophyton alternatif ilaç gerekli, yönetim uyum değerlendirme günlük dozaj-aile desteği kombinasyon tedavi terbinafin artı itrakonazol kültür-duyarlılık test yönlendir, bebek-küçük çocuk bir yaş altı griseofulvin FDA onay iki yaş üzeri off-label kullanım bebek deneyim sınırlı güvenli genel kabul dikkatli dozaj on ila onbeş mg kg, alternatif terbinafin flukonazol yaş kısıtı yok dikkatli izlem ve gebelik-emzirme griseofulvin kategori C teratojensite hayvan çalışması önlenmiş gebelikte, alternatif topikal tedavi sınırlı etki sistemik kaçınma mümkünse postp artum tedavi erteleme ciddi durum risk-fayda değerlendirme mevcuttur. Prognoz tedavi ile tam iyileşme yüzde doksan beş ila doksan dokuz uygun tedavi altı ila on iki hafta saç yeniden büyümesi üç ila altı ay tam geri dönüş, kerion skar riski yüzde yirty ila kırk geç tedavi-şiddetli inflamasyon folikül harabiyeti kalıcı alopesi erken tedavi-kortikosteroid riski azaltır yüzde on altı, rekürens riski yüzde beş ila on yetersiz tedavi-çevre reenfeksiyon tam tedavi-tarama-dekontaminasyon düşük, uzun dönem komplikasyon nadir sistemik sağlık sorunu yok kozmetik skar alopesi psikolojik etki çocuk özgüven saç ekimi-peruk seçenek ve önleme stratejisi kişisel hijyen düzenli saç yıkama haftada üç ila yedi kez temiz su-şampuan, kişisel eşya paylaşmama tarak-fırça-şapka-havlu bireysel kullanım okul-aile ortam, hayvan teması evcil hayvan düzenli veteriner kontrol lezyon fark edilirse muayene-tedavi, toplu yaşam kreş-okul-yurt hijyen eğitimi erken semptom farkındalığı hızlı izolasyon-tedavi salgın önleme ve toplum sağlığı okul tarama risk yüksek bölge-salgın erken tespit toplu tedavi epidemi kontrol eğitim aile-öğretmen semptom tanıma erken başvuru mevcuttur.